¿Como
funciona?
A zanfona
é un instrumento cordófono, é dicir, o seu son nace do
rozamento das súas cordas. A base da zanfona está nunha roda
de madeira que xira polo movemento constante do manubrio, manexado coa man
dereita. Con esa roda rozan varias cordas: en Galicia, tres cantantes ou melódicas
e dúas estáticas ou bordóns.
Os bordóns son as cordas que hai nos dous lados da caixa harmónica e manteñen sempre o mesmo son. Normalmente estan afinadas en intervalos de quintas (se unha dá Sol a outra da Do).
A melodía márcana as cordas cantantes. Aí entra en xogo a man esquerda e a caixa do teclado. Cando se presiona unha tecla, o que pasa é que esa peza arrastra tres espadillas que rozan cadansúa corda cantante. Deste xeito, as espadillas cortan a lonxitude da corda e fan que, segundo a tecla presionada, se produza un son distinto.
Ao deixar de presionar, a tecla debe volver á súa posición orixinal. Por isto a zanfona se toca lixeiramente inclinada.
¿Cal é
a afinación da zanfona?
En Galicia fabrícanse basicamente dous tipos:
a de Do e a de Sol.
Na de Do, a máis estendida, as cordas cantantes ao aire, é dicir, sen presionar ningunha tecla, dan a nota Sol: as dúas primeiras cordas dan un Sol agudo e a terceira, un Sol unha oitava máis grave.
O bordón máis afastado do corpo, coñecido como bordoncillo, afina coa mesa nota que a terceira corda cantante, en Sol grave (pero hai que lembrar que este bordón sempre vai soar así, mentres que o outro irá cambiando ó presionar as teclas). O bordón máis achegado ao corpo dá unha quinta por debaixo do bordoncillo, neste caso, un Do grave.
En consecuencia, temos dúas notas que se van manter en todo momento (o Sol e o Do dos bordóns) e outras dúas (a mesma, en oitavas distintas) que irán construíndo a melodía.
O teclado é cromático (como o do piano, ten tons e semitóns) e acada un rexistro de dúas oitavas.
¿Cales
son as madeiras máis usadas?
Depende do artesán. Só hai unha directriz:
debe existir equilibrio. Igual que en tódolos instrumentos que teñen
caixa harmónica (violíns, guitarras…), os laterais e o
fondo compóñense de madeira dura (pau santo da India, nogueira…)
e a tapa, de madeira branda (piñeiro abeto alemán, cedro…).
A diferenza entre madeiras duras e brandas está na maior ou menor densidade da madeira.
¿Canto
custa unha zanfona?
Depende de moitos factores: o artesán, o
tipo de afinación, a madeira, os ornamentos… De calquera xeito,
os artesáns aseguran que non se está a cobrar ao prezo que realmente
custa. Segundo eles, o prezo real dunha zanfona estaría entre os 3.000
euros e os 3.500. En cambio, están a cobrar arredor dos 2.500 euros
por instrumento.
Nos últimos tempos, algúns artesáns empezaron a ofertar zanfonas de prácticas ou de estudo. Por menos de 1.000 euros, proporcionan instrumentos básicos, pero de calidade aceptable, para as persoas que queren aprender e non poden permitirse unha zanfona estándar ou profesional. Algúns mesmo ofrecen posibilidade de recompra e descontos á hora de pasar a unha zanfona estándar.
¿Cómo
debe coidarse?
“Como se fose un bebé, pero sen medo”,
nas verbas de Xaime Rivas. Os artesáns denuncian que existe
certa mitificación sobre a delicadeza da zanfona. Hai parte de certo,
pero defenden que non é máis delicada que un violín,
por exemplo. A zanfona está feita totalmente de madeira, polo tanto
é moi sensible á humidade e aos cambios de temperatura.
Dentro do posible, hai que procurar evitar os cambios bruscos na temperatura e na humidade. Pero, no fondo, o máis importante é coñecer ben o instrumento para saber afinalo en cada situación.
¿Cales
son as diferenzas da zanfona francesa contemporánea respecto á
tradicional galega?
Na zanfona francesa a terceira corda cantante, cando
a hai, non está afinada unha oitava por debaixo das outras, senón
ao unísono.
Pode ter máis de dous bordóns e poden afinarse en distintas notas.
Poden ter dentro da caixa harmónica cordas simpáticas. Son cordas que vibran por simpatía, é dicir, cando no teclado pulsamos unha nota concreta fan que a simpática reaccione á vibración provocada e, á súa vez, tamén vibren. Cando o tocador deixa de pulsar esa nota, a corda simpática segue vibrando un pouco tempo. Produce certa sensación de eco, de reverberación do son dentro da caixa.
O can -chien, en francés-. É unha peza que se coloca sobre un dos bordóns. É móbil. Para accionalo, o tocador ten que dar un golpe de pulso no manubrio, de xeito que o can roza o bordón e provoca unha sensación rítmica. O seu uso é bastante complexo pois esixe coordinación entre o golpe de pulso da man dereita e unha continuación ininterrompida da melodía coa man esquerda. En Francia naceu polo uso da zanfona en danzas e bailes tradicionais.
