O primeiro antecedente da zanfona data de finais do século X d.C. Chámase organistrum e está considerado polos musicólogos o primeiro instrumento realizado cun mecanismo complexo. O termo organistrum deriva das verbas latinas organum -o tipo de canto que interpretaban os monxes nos oficios relixiosos- e instrumentum. Era máis grande que a zanfona, polo que tiña que ser tocada por dúas persoas: unha accionaba o manubrio e a outra tocaba. Era un instrumento eclesiástico que acompañaba os cantos nas igrexas. Estendeuse por toda a Europa católica. Atópanse representacións pétreas do organistrum en igrexas francesas, inglesas e españolas –Compostela e Navarra, por exemplo- de entre os séculos XI e XIII.
No século XIII outro invento marca o devir histórico do organistrum. Aparece o órgano, que o substitúe na interpretación da música sacra. O vello instrumento cae en desuso e pasa ás mans do pobo. Xograres e trobadores fan unha versión reducida, manexable por unha soa persoa, para poder acompañar os seus cantos. Nese momento nace a zanfona.
Segundo
os expertos, a zanfona foi moi popular ata o século XV. Co remate da
Idade Media, a sociedade cambia demasiado como para seguir considerando aceptable
un símbolo tan representativo da antigüidade. Desaparecen os xograres
e empezan a valorarse outros instrumentos, como o laúde. Foi unha dinámica
xeral europea.
No XVIII, a zanfona rexorde. O Neoclasicismo ilustrado impón o gusto polos antigos costumes na arte e, polo tanto, tamén na música. É na corte francesa de Luís XV onde vive o seu maior esplendor. A zanfona interprétase para o gozo dos oídos cortesáns e para acompañar bailes e danzas. Ao ser Francia o foco cultural da época, a zanfona recupérase tamén, aínda que en menor medida, nos países do seu contorno.
Pero tras da Revolución Francesa todo cambia de novo. En Francia perde o beneplácito da alta sociedade, aínda que continúa mantendo a consideración popular e convértese nun instrumento para a composición de ritmos bailables no rural. En España, son os cegos ambulantes os que o conservan.
Durante o XIX e comezos do XX o instrumento sofre unha constante deturpación debido á falta de coidados por parte dos músicos. Isto provoca que se identifique nalgúns diccionarios e refráns como malsoante e vulgar. Na Península Ibérica, úsase fundamentalmente para acompañar sen demasiadas complicacións técnicas os cantos de cego.
A recuperación
A zanfona chegou ao século XX ferida de morte: mal considerada
socialmente e coa tradición dos cantares de cego esmorecendo. En Galicia
un dos maiores responsables da súa conservación foi Perfecto
Feijoo (1858-1935). Este boticario de Pontevedra recolleu melodías
tradicionais, tocou a gaita e tamén a zanfona. A Feijoo débese
a primeira gravación de zanfona da historia de España, no disco
de Aires d’a terra, en 1904.
Pero o que está considerado como o investigador por excelencia da zanfona en España é Faustino Santalices (1877-1960). Santalices fíxose con zanfonas, buscou documentación histórica sobre o instrumento, mellorouno tecnicamente e logrou que volvese soar correctamente. Del son o primeiro libro monográfico sobre o instrumento en España (La zanfona, 1956) e o primeiro disco integramente dedicado á zanfona, gravado en Madrid no 1949.
Santalices tamén creou, co apoio da Deputación de Lugo, un Taller-Escola de Instrumentos Galegos, onde puido ensinar as técnicas de contrución da zanfona para que o instrumento non se perdese. Un dos seus aprendices, Antón Corral, continuou o seu labor na Universidade Popular de Vigo.
