Entrevista a Mercedes Peón

Mercedes Peón, artista e etnógrafa.

Polo mes de nadal do ano 2000 Mercedes Peón sacou o seu primeiro traballo discográfico. Moita xente coñecíaa polas súas colaboracións con Budiño, cos Diplomáticos ou con Mano Negra. Outos víana os venres no seu espacio sobre folclore no Luar. ¿Quen non escoitou a súa canción de Mareas Vivas? Pero no nadal do 2000 descubríase unha nova Mercedes Peón. Cortada a súa longa cabeleira e apoiada por unha magnífica banda. Un proxecto intimista, galego e moderno, mestura de tradición e novos ritmos. Isué era un traballo esperadísimo e o seu directo impresionou moito. A súa peza tocada cun sacho converteuse nun símbolo e o disco triunfou: mellor traballo discográfico de folk europeo e Mercedes Peón nominada para o premio da BBC á mellor artista folk do ano.

Rubén Bastón Meira.

En novembro do 2001, nunha cafetería de Betanzos, descúbrese coma unha muller modesta, cunha mirada doce, unha artista que busca expresa-lo que leva dentro e, sobre todo, unha amante da cultura galega.

¿Por que comezou a ir de recollida?

Ós catorce anos estaba cunha pandeireta na aldea de Imende, na Costa da Morte e estaban uns homes e unhas mulleres nunha tasca. Entón as mulleres saíron, me pediron a pandeireta e empezaron a cantar a ribeirana. Eu flipei con ese ritmo telúrico pero envolvente. Pero a miña frustración era que non entendía o que dicían, non entendía a fala. Entón a partir de aí graveinas e empecei a intentar imitalas, a facer performance. Eu sentía aquelo como propio, como cando escoitas os tambores africanos. Son os ritmos ternarios, que no fondo a todos nos atraen porque os primeiros latidos do corazón nun feto son ternarios. Despois pasan a catro por catro, pero os primeiros latidos son ternarios. Eu creo que de feito son os que provocan que nos meus concertos se consiga ás veces esa movida un pouco alucinante de deixarte envolver. Hai unha conexión directa, aínda que despois eu faga música supercontemporánea e nova. No fondo o ritmo que leva é visceral. É algo propio que che pode recordar a túa vivencia no útero. Logo ía recoller, facendo dedo, en autobús ou en tren. Cun casete e unha libretiña. Chegaba ós lugares e o meu obxectivo era saber. A esa xeración tocoulle preguntar.

¿Apréndese tanto como se di nas recollidas?

Aprendes moitas cousas da vida. Hai que ter en conta que estás falando con xente maior, estás falando de experiencias de vida, que é un luxazo.

Deu clase de baile, pandeireta, gaita.

Si, si. Eu empecei a dar clases ós trece anos, ás cantareiras de Xiradela, porque ninguén tocaba a pandeireta moita cousa e eu como xa estaba nas recollidas aprendendo o que facían as velliñas pois chamáronme. Tamén en Xacarandaina, na escola. En Xaca sempre din iniciación. Logo fun directora do Rosalía de Castro de Cacheiras; do grupo de baile As Faragullas do Teixeiro (levaban sempre o primeiro premio, tiñan un nivelón de baile tremendo). E de gaita na asociación Rosalía de Castro de Padrón, en Malpica... Din en montonazo de sitios, estou moi contenta.

Vostede aprendeu a toca-la gaita cun vídeo.

Si, por vídeo. A min non me gustaba a gaita. Era algo que non soportaba, porque eu o que escoitaba de folclore era a Sección Feminina, Coros y Danzas, e era todo gaita, era un horror. Eu nunca na miña vida toquei a muiñeira de Chantada, estou ata as narices. Entón a primeira vez que vin ó señor José de Paradela quedei impactada. Porque toca cun punteiro de cinco xeracións atrás da súa familia, é dicir, do século XVII, e con acentos e trinos moi curiosos. Entón collín unha frauta e ía imitando, dándolle ó pause. Logo fun a Seivane, o constructor, e fíxome a gaita, pero claro, non me daba a dixitación que eu quería. Álvaro Seivane aguantoume moito. A partir de aí empecei a recoller a gaiteiros vellos e a dixitar desa maneira. Empecei eu con esas dixitacións estrañas e logo empezou un pouco a revolución de recoller e intentar tocar tal cal, porque os gaiteiros o que facían era pasar ó seu rexistro as pezas que recollían.

¿Como é a súa concepción do baile?

Sobre as recollidas de campo. Para montar os bailes levaba o vídeo e ía montando anaco por anaco. O que pasa é que se ti nunha cinta tes dúas horas, desas dúas horas vas coller catro minutos. Entón desas dúas horas escollía partes, escollía este punto, esta volta, este rollo e íano vendo os rapaces e iámolo facendo tal cal. Incluso lles deixaba a eles rematar. Tamén foi a primeira vez que guiou unha muller. Non todo o baile, senón fifty-fifty como se fai nas aldeas. Logo montei bailes coa relación música-danza, que eso agora non o fai ninguén, porque hai certas zonas onde non eran os dezaseis compases normais. Os gaiteiros non facían dezaseis, facían segundo ía o baile, e os requinteos e todo eso ían referidos ós cruzados por adiante e ó pateo no chan.

¿Como ten conservado o seu material de recollida?

En cintas de vídeo e audio.

¿Non ten medo de que se lle estropeen?

Bueno, eu edito Raiceiras. Teño un selo discográfico pequerrenchiño no cal edito recollidas de campo. Saíu o volumen I e estamos preparando o volumen II e o III. O que pasa é que necesitamos pasta para editalo. Pero son moi bonitas, porque póñolles efectos de campana e tal. E logo leva un libriño.

Unha das cousas das que se falaba bastante era a de facer un arquivo tradicional.

Si, pero é que a xente non quere. A xente quere seguir sendo a propietaria das cintas. E eso non pode ser, eu regalo as cintas. Eu o único que quero é unha copia. É unha pena, porque eu creo que se ti realmente es amante da cultura galega deberías... vamos a ver: un musicólogo, un etnógrafo, un antropólogo, ti, os teus fillos dentro de 50 anos se lles dá a gana de ir a un arquivo, téñeno alí. Iso nin che quita nin che dá nada. Á parte todo o mundo pode ir ás mesmas aldeas ás que fuches ti. Pero é que a laboura dun musicólogo non é esa.

SUBIR

Isué

Entrando no seu disco, montou un grupo de tremenda calidade para se-lo seu primeiro traballo.

A cuestión é te-las cousas claras, saber que música queres facer e como a queres facer. Entón ti chamas os músicos. Músicos hainos. O primordial e fundamental dende o meu punto de vista son elas, as que me acompañan, as voces.

Que neste ano melloraron un montón.

Claro. Porque as cantareiras en xeral non están afeitas a cantar con música, apoiándose harmonicamente en algo. Entón aí hai dificultade. Logo elas tiñan unha dificultade maior, que é que tiñan que imitar aquilo que eu compuñera.

Supoño que saberá que ten un dos directos máis elaborados de Galicia.

É que eu son moi dinámica e moi dispersa.

Non é só polo material, senón que se nota que o coida todo. A maioría dos grupos non se preocupan por esas cousas: luces, baile...

É que non hai unha dirección artística. Eu son directora artística. Creo que é importante ter unha coherencia, un guión subliminal sobre o que fas. Porque a min o que me interesa é a comunicación co público.

¿Que é o que busca do público?

Eu do público non busco nada. Eu chego con toda a modestia do mundo, espida artisticamente falando, para soltar moitas cousas que están dentro de min. Non busco nada máis. De todas maneiras non ten máis importancia porque o noso é algo lúdico; máis importante é un médico. O único que pretendo é que ese público pase unhas sensacións, que cheguemos a un punto de comunicación con esa masa, a poder ser pensante que estea alí. Non me gusta a manipulación das masas, o nihilismo. Non me atrae. Teño moi claro que eu simplemente son unha artista que intenta transmitir sensacións boas. Que esa persoa que chegue alí se leve sensacións moi positivas para a casa. Que realmente leve a súa aura un pouquiño máis colorida.

¿Como lle dou por corta-lo pelo?

Levaba moitos anos queréndoo facer.

E que tiña unha melenaza.

¡Pero foron vinte anos de melena! Farteime, e á parte que eu primeiramente cortei o cabelo para que non se me recoñecera, porque a televisión é a coña. Hai xente que me segue recoñecendo por Luar, incluso coa cabeza rapada. É unha cousa moi curiosa, porque a televisión, igual que é de popular cando estás, é igual de agresiva cando non estás. A xente esquéncete rapidísimo.

Pero a vostede non.

Pois non sei por que. Quedóuselles sobor de todo probablemente o timbre de voz. Dende logo, non é ningunha regalía. Non é que me moleste, cando me pasan esas cousas, recíboo con modestia, pero eso é un traballo tamén, porque non es capaz de ser recíproco.

SUBIR

Proxectos

¿Segue compoñendo?

Si, o que pasa é que cos músicos non dou ensaiado. É a banda que menos ensaia do mundo.

¿Cómo vai se-lo seu próximo disco?

Eso será sorpresa, pero en principio estaba pensando en modernizalo aínda moito máis, pero non quero contarche. A ver se me entendes, eu para a seguinte movida penso en algo totalmente distinto. Esto xa o dixen, para que vou repetilo. Direi outras cousas. Xa o verás.

¿Cando?

Bueno, podería empezar a gravar xa, porque xa teño os temas e todo.

¿Cantos?

Teño coma uns cincuenta e pico. Teño temas para dar e tomar. Escollín once, parece que é o meu número, pero igual que para este tiña escollidos once e funos cambiando.

¿E os outros temas que ten compostos?

Quedan aí, non se perden. Ou llos dou a algún amigo como Budiño, non pasa nada. Ou se non, para unha teleserie (risas). Non, non. De verdade que non.

(despece)

“Os tres últimos anos en Luar foron unha contrainformación"

Dende que Mercedes Peón se dera a coñecer gañando como gaiteira o Premio á Etnografía Cidade Vella de Compostela e tocando e cantando na entrega de premios, todo o mundiño do folk a instaba a dar saída á súa capacidade creativa a través dun disco. Pero ela fíxose de rogar.

¿Por que tardou tanto en sacar un disco?

Porque estaba facendo outras cousas máis importantes. Eu facía televisión. Os cinco primeiros anos para min foron moi importantes porque foron unha información, un shock psicolóxico total para a xente das cidades e unha autoestima moi grande para a xente das aldeas. Os tres seguintes anos foron unha contrainformación, que foi cando xa me empecei a sentir mal.

¿Por que?

Porque tratábase exactamente igual o apartado. Parecía que era normal. E non era normal, era o único no mundo, e o único sobor de todo en Europa. Eu quería levar unha estadicaña á aldea para facer gravacións, para subirlle o nivel artístico a todo eso, pero non. Era o único que se cantaba en directo. Imaxínate, ti estás co Fari alí, co seu disco posto, sonando que te cagas e de repente chegan os nosos velliños co seu micro e a pandeireta. Claro, sona mínimo. Están eles coa súa pandeireta, con tódolos nervos do mundo e tal. Os cinco primeiros anos eu quedei moi contenta. Os tres seguintes pareceume unha contrainformación. Pero eu levaba a miña vida así. E logo seguía facendo recollidas de campo e seguía dando clase. Estaba envolta pola movida laboral.

SUBIR

(despece)

“A tradición no Morrazo está máis perdida que no resto”

Como etnógrafa percorreu case tódolos lugares de Galicia, aínda que ela di que “sempre queda algunha casa sen visitar, cun tesouro agochado”. Preto de vinte anos de recollidas convértena nun baremo fiable á hora de medir a situación da tradición nas comarcas galegas.

¿Sabe algo do Morrazo?

Si. O Morrazo. Bueno, pois o Morrazo é unha zona con moito turismo (risas). É unha pena non saber que me ías facer esta pregunta. Pero no interior do Morrazo, case costa pero polo interior, recollín cantares de Reis que seguen moi vivos. Despois todas as danzas que hai por alí: as de Hío, as de Aldán, todo esto... Están recollidas danzas impresionantes. Á parte se vía moita tradición local e de baile, pero sobor de todo o que lles quedou moi vivo son os cantares de Reis, que aínda actualmente se seguen facendo. Si, o Morrazo é unha zona interesantísma. Móvense unhas enerxías alí no Morrazo tremendas. Porque claro, pásalle un pouco como na Costa da Morte, na miña zona, que viven coa morte. Hai unha convivencia moi grande, as coplas refírense moitísimo ó mar e a todo isto.

¿Como son as características xerais da tradición oral do Morrazo?

Mira, está moito máis perdido que no resto. Está moito máis perdido porque ó haber máis nivel económico, o nivel económico aquí está bastante reñido con que perdure a tradición porque había unha falta de autoestima moi grande. Entón eu creo que O Morrazo está moi aberto a todo o exterior, o exterior o reciben con moita alegría e houbo unha perda importante da tradición oral, nese sentido.

¿E en particular de Bueu?

Eu recollín na illa de Ons e en Bueu. Curiosísimo como cantan e o que fan, como bailan, especialísimo. O da illa é un fenómeno. Eu por Bueu por exemplo, pois si, porque claro, a xente da illa foise a vivir a Bueu a maioría e entón si que da illa de Ons hai cousas moi interesantes. Realmente si que hai cousas moi interesantes pero para falar de algo xeral está complicado, porque é bastante localista todo, bastante distinto.

(destacados)

"Non me gusta a manipulación das masas, o nihilismo, non me atrae"

"Chego con toda a modestia do mundo para soltar moitas cousas que están dentro de min"

SUBIR