Esmorece o son da terra
Rubén Bastón / Galicia
No eido da etnomusicoloxía, segundo os entendidos, hai unhas necesidades básicas de conservación do material que non se cumpren en Galicia. A pesar do crecente éxito da música tradicional, dos esforzos das produtoras discográficas e das iniciativas privadas, segue a faltar un verdadeiro programa que asegure a pervivencia da memoria musical galega. O tradicional interesa a cada vez máis persoas, pero os expertos amosan as súas principais inquedanzas: as gravacións realizadas nas aldeas durante tantos anos están a se estropear e segue sen haber unha institución que vele verdadeiramente polo seu coidado.
Ø Unha situación común no Noroeste peninsular
Ø Entrevista a Rodrigo Romaní: “O Arquivo pode dar formación e metodoloxía; o demais é entrar na utopía”
26/11/04 |
Tarde de domingo calorosa e sen vento. A entrada do lugar da Alén está mal
sinalizada entre os baches da Terra de Montes. Nun cruce enganoso aparece
unha aldea pequena, de non máis de dez vivendas chantadas ó longo dun
carreiro. Tres galiñas xogan á pita sobre unha carreta oxidada. Chegan catro
visitantes. Analizan a cada paso a posibilidade de atopar unha cantadora, un
gaiteiro ou unha parella que beille. Aparece unha muller, Auria,
detrás dunha cancela. Sesenta e dous anos. Di que na Alén non hai ninguén
que cante, que para iso é mellor que vaian á parroquia do lado, seguindo a
estrada cara a Ourense. Sae unha veciña, Devina, e conta que
Manuela, a da casa co balcón, ó fondo, cantaba e tocaba en mundo ben a
pandeireta. Aí van. A recollida empezou.
Van xa cen anos desde que o coro Aires d’a Terra gravou o primeiro disco galego con temas tradicionais adaptados. Comercializouse este 2004, igual que o histórico disco da zanfona de Faustino Santalices. Son dous sinais recentes do interese que esperta a música tradicional, pero non os únicos. Mercedes Peón editou dous discos de Raiceiras, con cortes das súas propias recolllidas e, no 2002, saíu á luz o traballo do folclorista estadounidense Alan Lomax, quen no 1952 percorreu Galicia gravando melodías ós maiores.
Semella que nos últimos tempos se vai poñendo en valor o traballo das persoas que buscan conservar e transmitir un xeito propio de entreterse e comunicarse a través da música. Cada vez máis grupos se apoian nas recollidas para inspirar as súas pezas de música e baille. Foi nos anos 80 cando comezaron a recoller os expertos máis destacados de hoxe. Decenas de adolescentes inquedos emprenderon viaxes ó rural para recuperaren a riqueza melódica galega e fuxir dos estereotipos da Sección Feminina franquista. Contemporáneo pero descoñecido era o traballo da suíza Dorothy Schubart, que por esas datas finalizaba o seu inxente estudo etnomusicolóxico de Galicia, o máis completo e rigoroso da historia de Galicia ata hoxe.
Na actualidade, os expertos saben que case todo está recollido. "Material hai moito -afirma Montserrat Rivera, compoñente de Leilía-, pero postas en común, ningunha". O problema, segundo sosteñen, está na atomización da información, que obriga a que cada un teña que ir a tódolos lugares se quere saber como é a música e dispoñer das gravacións. Case todo se conserva en cintas de casete. Moito dese material ten máis de quince anos e comeza a estropearse. Todos consideran preciso que a Administración se comprometa en serio para evitar a perda do seu traballo. Pero a Administración non dá actuado.
Guillerme Ignácio, recolledor e gaiteiro do grupo Quempallou, lamenta tamén a falta de criterios unitarios á hora de recoller. "Cada un pregunta o que lle apetece -indica-. Hai desde quen grava, saca fotos e apunta todo, ata quen só pregunta o que lle interesa para incrementar o repertorio do seu grupo". Isto, segundo o músico, dificulta a caracterización do sistema músical galego porque provoca que os resultados varíen moito segundo as condicións nas que se grave. Montserrat Rivera xustifica esta situación: "Ninguén nos ensinou". As recollidas organízanas afeccionados que aprenden a base de probas e erros.
A tarde vai morrendo. As mulleres que dixeron que non sabían tocar acabaron achegándose e cantan con Manuela. Logo de dúas horas de ruada e recordos, chega un home de setenta anos que seica era gaiteiro. Sorprendentemente, bótase a beillar, e con el Auria e unha parella dos visitantes. Unha cámara de vídeo grava o baille; unha casete fai de micrófono na boca de Manuela, a que mellor canta. O cuarto visitante dedícase a conversar coas señoras e animalas a falar e cantar.
No 1992 créase o Arquivo Sonoro de Galicia (ASG) dentro da estrutura pública do Consello da Cultura Galega. Desde o seu nacemento provocou expectativas, esperanzas e desencantos no sector. "Ó Arquivo Sonoro nunca lle importou a música tradicional -sentencia Luís Prego, un dos fundadores do colectivo O Fiadeiro de Vigo-. Interesoulle moito máis gravar a políticos de tódalas épocas: penso que houbo moita deixadez neste campo". Os responsables do ASG recoñecen este punto. Cristina Pujales, a súa documentalista, afirma: "Hoxe traballamos simultaneamente coa música e coa palabra, pero é certo que nun primeiro momento primou máis o material falado, sobre todo o da emigración".
Hai catro anos o Arquivo celebrou unha gran xuntanza cos recolledores máis destacados de Galicia. "Invitounos moi amablemente a que llo entregasemos todo", narra Prego. Respondéronlle que o que tiña que facer o ASG era fletar unidades móbiles que fosen ás aldeas e que eles, chegado o caso, axudarían a contactar cos informantes. "Pero pareceu moi caro", explica Prego. Foi un total desencontro.
Algúns recolledores néganse de plano a que o arquivo público se constitúa cos fondos das persoas que levan tanto tempo traballando. Así opina, por exemplo, Henrique Peón, director do grupo Xacarandaina: "Non poden pretender que despois de ter levantado o folclore tradicional con tanto esforzo, deamos o material para que nolo poida copiar calquera", argumenta o coruñés.
Hai un punto de coincidencia. Todos cren que o ideal é que o ASG recolla o seu propio material. "Así gravarán con mellores equipos, boa calidade e con xente que catalogue e trascriba musicalmente as melodías", comenta Montserrat Rivera. Pero o Arquivo desbota esta posibilidade por excesivamente cara. Conscientes deste factor, unha parte do recolledores abre a porta a que o ASG recompile as mellores coleccións privadas: "Fálase moito das dificultades desta cesión, pero tampouco creo que sexa para tanto -opina Guillerme Ignácio-. A maioría dos que recollemos estamos no mesmo barco". En cambio, para Montserrat Rivera, o problema é que desde o arquivo nunca saíu unha oferta realmente atractiva. "Non é cuestión de cartos -defende-. É cuestión de que ofrezan algo interesante: que se encarguen do traballo duro, da clasificación, e sobre todo que non se lles entregue o material para que o teñan parado nunha sala; para telo gardado, xa o teño eu na miña casa".
Aínda cumprindo estas condicións, Luís Prego cre que é difícil e perigoso que uns documentalistas cataloguen a súa colección. "É complexo, porque ó mellor na fita hai unha señora que toca a pandeireta que non é dese lugar ou se cadra estaba cantando eu con elas; no meu arquivo só me entendo eu". Rivera coincide con Prego sobre a esa dificultade: "A nós ninguén nos ensinou. Ó principio ó mellor volviamos sen o nome ou a idade dos informantes; nós sabemolo, pero eles non".
Algúns desconfían do interese real do ASG por adquirir os arquivos privados. Prego vaticina que dentro duns anos "haberá en Galicia vinte coleccións de moita calidade e o Arquivo nutrirase, igual que o fai agora, cos cedés que vaian saíndo". Para Luís Prego o máis importante é "que esa realidade saia á luz”. “Sen a axuda do Arquivo estase a recuperar moito e, pouco a pouco, vaise facendo público mediante o traballo dos grupos de música e colectivos que se animan a editar cedés", conclúe o beillador.
O que máis preocupa ós recolledores é a presión do tempo. "Non só a música, hai toda unha cultura inmaterial que se está a perder a pasos axigantados", lamenta Prego. A cadea de transmisión da cultura tradicional está rota. Pero, aínda así, os recolledores seguen achegándose ás aldeas. "Aínda queda moitísima riqueza –asegura Guillerme Ignácio-. A forma de tocar en cada lugar evolúe e as mulleres teñen necesidades musicais que antes non tiñan; queda moitísimo por aprender do seu modo de entender a música e a festa".
Chegou a noite. Os veciños máis mozos foron facendo unha roda arredor da foliada. Levan un bo rato beillando e tocando case sen luz. É hora de marchar. Invítanos a cear pero néganse. Prometen volver para repetir a ruada. Baille, voz e ricos toques de pandeireta. Aínda hoxe, o espírito de festa incombustible mantense prendido no lugar da Alén, na Terra de Montes. Aínda hoxe, a música tradicional está viva en Galicia.
Unha situación común no Noroeste peninsular
Os especialistas en etnomusicoloxía consideran o Noroeste da península Ibérica unha das zonas máis ricas de Europa en canto a melodías tradicionais. Así e todo, as deficiencias na conservación son grandes. Os folcloristas asturianos levan anos traballando sen ningunha caste de apoio. Xosé Ambás, membro do grupo N'Arba, analiza a situación asturiana: "En Asturies non hai antropoloxía e a Universidade é un organismo totalmente centralista, non ten ningunha sensibilidade coa cultura propia". Pero estase a desenvolver unha experiencia distinta. "O Museu del Pueblu d'Asturies de Xixón está a traballar desde o 2002 nun arquivo tradicional oral -explica Ambás-. Está a centralizar os arquivos privados".
A situación en Portugal, Zamora e Salamanca é semellante. A iniciativa da conservación do patrimonio musical recae en mans voluntaristas. As provincias castelás dipoñen de cadansúa grande colección etnomusicolóxica privada e Portugal conta co xigante arquivo de Mário Correia. Este portugués editou varios discos cos seus traballos en Tras Os Montes, iso si, grazas a axudas económicas do Goberno luso.
Rodrigo Romaní, coordinador do Arquivo Sonoro de Galicia:
“O Arquivo pode
dar formación e metodoloxía; o demais é entrar na utopía”
Desde o seu desembarco no ASG, os traballos de recompilación viraron da adquisición de voces históricas do galeguismo á crianza dun corpus musical galego bastante extenso. Consultamos con Rodrigo Romaní, as dúbidas dos recolledores de campo galegos arredor do organismo que coordina e preguntámoslle sobre as posibilidades de que o ASG se convirta nun dinamizador da conservación do patrimonio musical galego.
-¿Pensa crear no Arquivo un equipo de investigación multidisciplinar que se achegue ás aldeas na busca de material sonoro directo?
Non, non é o papel do Arquivo. O ASG ten que adquirir, conservar e difundir o patrimonio sonoro galego. Non pode centrar os seus esforzos só en recoller. Levaríao todo. Ademais, grandes expertas, como Dorothy Schubart, opinan que queda xa pouquísimo por recoller. O pobo deixou de facer. Como dicía Xocas, non hai transmisión. É un patrimonio que ten un remate. Non sei se chegou ou non, pero tampouco os expertos están de acordo niso. Schubart, que é unha das mellores, di que si acabou.
-¿Entón centraranse en adquirir arquivos persoais para lograr un compendio completo de etnomusicoloxía galega?
A maior parte das coleccións privadas están sen ordenar, porque as recollidas non se fan desde un punto de vista científico. Neste eido hai dúas posibilidades: pódese recoller con criterios etnomusicolóxicos ou para facer repertorio. Esta diferenza marca o destino do material. A maior parte das motivacións actuais son escénicas, polo que precisa un traballo moi intenso de clasificación que o ASG non pode abordar. Nós ofrecemos a dixitalización, porque a maior parte do material está en casete. Pero tería que haber certa colaboración. O Arquivo pode dar formación e metodoloxía; o demais é entrar na utopía. Ten que ser o propio recolledor o que faga ese traballo, senón é imposible. Non facelo, antóllaseme unha posición moi cómoda.
-¿Vai facer algún día o Arquivo un estudo profundo da música tradicional galega?
Eu creo que non é posible que se faga desde o ASG. Primeiro porque é materialmente imposible e ademais porque non creo que sexa lóxico que todo o orzamento, e máis, se destine a clasificar o arquivo de cada un. Ademais de inviable, non é normal. O normal é que a xente que o fixo o clasifique. Moitos grupos de recolleita quéixanse de que non hai apoio oficial. Vale, pero sen esquecer que a motivación deses grupos é facer festivais. É fundamental a motivación. Hai un tema que nunca se tratou e é o dos dereitos de autor, porque, no caso de que se compren os arquivos privados, ¿que se compra? ¿Unha casete? ¿Unha voz? ¿Que dereitos ten o recolledor sobre esa voz? Si, hai que avaliar o esforzo pero é un tema complicado que aínda non se debateu en serio. Buscar apoio económico porque si é un plantexamento moi simplote. Creo que é importante pensar tamén nas respostas a estas preguntas.